Sermaye Piyasaları Mevzuatına Tabi Tahvil İhracı
I. Giriş
Günümüzde şirketler, finansman ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla sermaye piyasası araçlarına sıkça başvurmaktadır. Bu araçlar, işletmelerin yalnızca öz kaynaklarıyla karşılayamadıkları fon ihtiyacını dış kaynaklardan temin etmelerine olanak tanır.
Sermaye piyasası mevzuatı kapsamında şirketler; borçlanma araçları, türev ürünler, varantlar, yatırım kuruluşu sertifikaları ve diğer menkul kıymetler aracılığıyla fon sağlayabilir. Bu araçlar arasında tahviller ise, şirketlerin borçlanma yoluyla finansman elde etmesinde temel ve yaygın olarak kullanılan menkul kıymetlerden biridir.
II. Tahvil Kavramı ve Hukuki Niteliği
6762 sayılı mülga Türk Ticaret Kanunu madde 420 uyarınca "Anonim şirketlerin ödünç para bulmak için itibari kıymetleri eşit ve ibareleri aynı olmak üzere çıkardıkları borç senetlerine (Tahvil) denir."
Sermaye Piyasası Kurulu'nun yayımladığı "Sermaye Piyasası Araçları" dokümanında tahvil, "devletin veya özel sektör şirketlerinin borçlanarak orta ve uzun vadeli fon sağlamak amacıyla çıkardıkları borç senetleri" olarak tanımlanmaktadır. Aynı dokümanda, Kurul'un VII-128.8 sayılı Borçlanma Araçları Tebliği uyarınca borçlu sıfatıyla düzenleyip ihraç ettiği tahviller, paya dönüştürülebilir tahviller, değiştirilebilir tahviller, finansman bonoları, kıymetli maden bonoları ve Tebliğin 34. maddesi kapsamında niteliği itibarıyla borçlanma aracı sayılan diğer araçların da sermaye piyasası aracı olarak kabul edildiği belirtilmektedir.
Bu tanımlar doğrultusunda tahvil; anonim ortaklıkların sermaye artırımı veya banka kredileri gibi geleneksel borçlanma yöntemleri dışında kalan yollarla fon ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla çıkardıkları, en az bir yıl vadeli bir sermaye piyasası aracıdır.
III. Mevzuat Çerçevesinde
1. SPK (6362 sayılı)
Madde 3 kapsamında borçlanma araçları tanımı, madde 4 kapsamında halka arz durumlarını, madde 10 ve 11 kapsamında izahname, onay süreçlerini, ihraç belgesini ve madde 31-32 kapsamında ihraççı yükümlülükleri açıklanmıştır.
2. II-31.1 Borçlanma Araçları Tebliği
Genel esaslar, tahvil nitelikleri gibi birçok konu ile ilgili önemli hususlar burada açıklanmıştır.
3. İzahname ve İhraç Belgesi Tebliği II-5.1
Sermaye piyasası araçlarının ihracında veya borsada işlem görmesinde hazırlanacak izahname ve ihraç belgesi bu Tebliğ hükümleri kapsamındadır.
IV. Tahvil Türleri
Tahvillerin en temel özelliği, ihraççıyı vade boyunca faiz ve anapara ödemelerini yerine getirme yükümlülüğü altına sokmasıdır. Bununla birlikte, Sermaye Piyasası Kanunu'nun 18/9. maddesi çeşitli tahvil türlerini de düzenlemektedir. Bu kapsamda, paya dönüştürülebilir tahviller ile değiştirilebilir tahviller Kanun'da yer alan başlıca tahvil türleri arasında bulunmaktadır.
V. Tahvil İhracı Türleri
Tahviller hem ihraççıların ihtiyaçlarına hem de yatırımcıların risk ve getiri beklentilerine uygun olarak çeşitli şekillerde tasarlanmıştır.
Sermaye Piyasası Kurulu düzenlemeleri çerçevesinde tahviller; yurt içinde halka arz edilerek, halka arz edilmeksizin veya yurt dışında satışa sunulmak suretiyle ihraç edilebilir. Halka arz edilmeksizin yapılacak satışlar, tahsisli satış ve nitelikli yatırımcıya satış olmak üzere iki şekilde yapılabilir. Bu yöntemler, ihraççıların finansman stratejilerine ve hedefledikleri yatırımcı profiline göre tercih edilmektedir.
Tahvil ihracı türleri Borçlanma Araçları Tebliğ hükümlerine tabidir. Tebliğ'in 4. Hükmü uyarınca borçlanma araçlarının ihracına yönelik düzenlemeleri içermektedir. Aynı zamanda Tebliğ tahvil ihracının usul ve esaslarını düzenlemektedir.
1- Halka Arz Edilerek Tahvil İhracı
Halka arz edilerek tahvil ihracı, şirketlerin geniş yatırımcı kitlelerine ulaşmalarını sağlar. Sermaye Piyasası Kanunu madde 4 uyarınca "Sermaye piyasası araçlarının halka arz edilebilmesi veya borsada işlem görebilmesi için izahname hazırlanması ve hazırlanan bu izahnamenin Kurulca onaylanması zorunludur." Aynı zamanda kamuya duyurulması gerekmekte olup tahvillerin borsa da işlem görebilmesi için Borsa İstanbul'a başvurulması gerekmektedir.
2- Halka Arz Edilmeksizin Tahvil İhracı
Halka arz edilmeksizin tahvil ihracı ise nitelikli yatırımcılara satış veya tahsisli satış şeklinde yapılabilmektedir. Sermaye Piyasası Kanunu madde 11 uyarınca, "Sermaye piyasası araçlarının halka arz edilmeksizin ihraç edilmesi için, söz konusu araçların niteliği ve satış şartları hakkında bilgileri içeren ihraç belgesinin hazırlanması ve Kurul tarafından 6'ncı maddede yer alan esaslar çerçevesinde onaylanması zorunludur." Kurul ihraç belgesinin onaylanmasına ve gerekli gördüğü hallerde kamuya duyurulmasına ilişkin usul ve esasları belirlemektedir. Nitelikli yatırımcılara yapılan satış için izahname yazılması yükümlülüğü bulunmamaktadır. Ancak yatırımcı sayısının 150'yi aşması halinde, halka arz hükümlerine tabi olunması gerekmektedir.
3- Yurt Dışı İhracı
Yurt dışı tahvil ihracı, II-31.1 sayılı Borçlanma Araçları Tebliği'nin 4. maddesinde düzenlenmiştir. Madde 4 uyarınca borçlanma araçları yurt içinde halka arz edilerek, halka arz edilmeksizin veya yurt dışında yatırımcılara satış yoluyla ihraç edilebilir. Yurt dışında yapılacak ihraçlarda, ihraç tavanı Türk lirası veya döviz cinsinden tespit olunabilmektedir. Bir yıllık süre içinde yapılacak satışların farklı bir para birimi üzerinden gerçekleştirilmesi de mümkündür. Bu hâlde satış tutarlarının hesaplanmasında TCMB döviz kurları esas alınır.
VI. Tahvil İhracı Süreci
A. Yetkili Organ Kararı
Tahvil ihraç edecek şirketin, kanun ve esas sözleşmede belirtilen yetkili organ tarafından ihraç kararı alması; bu kararda ise ihraç edilecek tahvile ilişkin hükümler, temel esas unsurlar ve tahvilin türünün belirlenmesi gerekmektedir. Esas sözleşmede aksi öngörülmediği sürece ihraç kararı genel kurul tarafından alınır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 505. maddesi uyarınca, genel kurul bu yetkisini en fazla 15 ay süreyle yönetim kuruluna devredebilir. Ayrıca Borçlanma Araçları Tebliği'nin 5. maddesi de yetkili organ kararına ilişkin düzenlemeler içermekte olup, maddenin üçüncü fıkrasında genel kurulun ihraç yetkisini yönetim kuruluna devredebileceği açıkça belirtilmiştir. Uygulamada ise çoğunlukla esas sözleşme hükümleriyle yönetim kuruluna yetki verilmesi tercih edilmektedir.
B. Başvuru Belgeleri
Tebliğ'in 6. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, yetkili organ kararının alındığı tarihten itibaren en geç bir yıl içinde Kurula başvuru yapılması gerekmektedir. Kurula sunulacak belgeler ise ihraç edilecek tahvilin türüne göre farklılık göstermektedir. Nitekim aynı maddenin birinci fıkrası uyarınca; yurt içinde halka arz edilecek tahviller için Tebliğ'in Ek-1'inde, halka arz edilmeksizin veya yurt dışında ihraç edilecek tahviller için ise Ek-2'sinde belirtilen belgelerin Kurula iletilmesi zorunludur.
Halka arz yoluyla gerçekleştirilen ihraçlarda hem izahname hem de ihraç belgesi düzenlenmesi gerekirken, halka arz edilmeksizin yapılacak satışlarda yalnızca ihraç belgesinin hazırlanması yeterlidir. Tebliğ'in 6. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, halka arz yoluyla yapılacak ihraçlarda izahnamenin geçerlilik süresi boyunca her bir tertibin satış tarihinden en az beş iş günü önce, Ek-3'te yer alan belgelerle birlikte Kurula başvurularak onay alınması zorunludur.
Buna karşılık, halka arz edilmeksizin yapılacak ihraçlarda Tebliğ'in 6. maddesinin dördüncü fıkrası gereğince, Kurulca onaylanan ihraç belgesinin ihraççıya teslim edilmesinden sonra, ihraççılar Kurul nezdinde ek bir işleme gerek olmaksızın, kendilerine verilen ihraç tavanı dâhilinde her tertibin satışından önce MKK'ya başvurarak satış işlemini gerçekleştirebilirler.
Yurt dışında gerçekleştirilecek tahvil ihraçlarında ise Kurulca onaylanan ihraç belgesinin ihraççıya verilmesini takiben, her bir tertibin ihracı öncesinde ilgili tertip ihraç belgesinin onaylanması amacıyla yeniden Kurula başvuru yapılması gerekmektedir.
C. Tahvilin Kayden İhracı ve MKK'ya Bildirimi
Tahvillerin kayden ihracı ve MKK'ya yapılacak bildirim yükümlülükleri, Borçlanma Araçları Tebliği'nin 8. maddesinde düzenlenmiştir. Tebliğ uyarınca tahvillerin kayden ihracı esastır. Yurt içinde ihraç edilen tahvillerin hak sahipliği takibinin yapılabilmesi için ihraç bilgileri MKK'ya bildirilmelidir. Yurt dışında ihraç edilen tahviller bakımından ise, ihraç işlemine ilişkin detayların ihracı takip eden en geç üç iş günü içinde MKK'ya iletilmesi öngörülmüştür.
D. Tahvil İhracatında Sınır
II-31.1 Borçlanma Araçları Tebliğ'in 9. Maddesi uyarınca borçlanma araçlarının ihracına ilişkin limitleri düzenlemektedir. Tahvillerde borçlanma araçlarından biri olarak sayıldığı için tahvil ihraçlarında madde 9'da bahsedilen limitleri uyulması gerekmektedir. VII-128.8 sayılı Borçlanma Araçları Tebliği madde 9 uyarınca ise borçlanma araçlarına ilişkin ihraç limiti izahname veya ihraç belgesinin onaylanması amacıyla Kurula yapılan başvuru tarihi esas alınarak hesaplanacağını öngörmüştür. Dolayısıyla belirtilen esaslara göre hesaplanacak olan ihraç limiti dahilinde kalmak kaydıyla Kurulca uygun görülen ihraç tavanı içinde farklı koşullar üzerinden satılabilir. Bu limitin hesaplanmasında, Kurul'un borsada işlem gören ortaklıklar için belirlediği finansal tablo ve raporlamaya ilişkin düzenlemelere göre hazırlanmış finansal tablolar dikkate alınır. Söz konusu finansal tablolar özel hesap dönemine tabi ortaklıklar tarafından kendi hesap dönemlerine göre uyarlanır. Buna göre tahvil ihracı için esas alınacak finansal tablolar başvuru tarihine göre şu şekildedir:
İhraç limiti yukarıda belirtilen finansal tablolara göre belirlenirken, HAAO'lar için bu limit öz kaynak tutarının beş katını geçemez. Yurt içinde yapılacak olan ihraçlarda ihraç tavanları Türk Lirası cinsinden, yurt dışında yapılacak olan ihraçlarda ihraç tavanı Türk Lirası veya döviz cinsinden tespit olunabilir. Satışlar için ihraç tavanının verildiği para biriminden farklı bir para birimi de belirlenebilmektedir.
VII. Tahvillere İlişkin Esaslar
1. Vade ve Faiz
Orta ve uzun vadeli fon sağlayan tahvillerin vadesi Tebliğ'de asgari 365 gün olarak belirlenmiştir. Tahviller, nominal değerlerinin vade tarihinde veya vade tarihine kadar taksitler hâlinde yatırımcıya geri ödenmesini taahhüt eder ve iskontolu, primli ve/veya kupon ödemeli olarak satılabilir. İskontolu tahviller nominal değerinin altında bir fiyatla; primli tahviller ise nominal değerinin üzerinde bir fiyatla ihraç edilir. Kuponlu tahviller ise vade süresi boyunca belirli dönemlerde yatırımcıya faiz ödemesi yapılmasını sağlar.
Vade başlangıcının belirlenmesinde, tahvillerin yatırımcı hesaplarına aktarıldığı ilk gün esas alınır. Tahvillere uygulanacak faiz oranı ve ödeme koşulları ihraççı tarafından belirlenir. Faiz, vade gibi şartlarda kanuni zorunluluklar veya fiili imkânsızlıklar dışında değişiklik yapılmaması esastır. Bununla birlikte, halka arz edilmeksizin yapılan ihraçlarda yatırımcıların yazılı onayı alınmak kaydıyla ve yalnızca onay veren yatırımcılar bakımından değişiklik yapılabilir. Halka arz yoluyla gerçekleştirilen ihraçlarda ise yapılmak istenen değişikliklere ilişkin esaslar Kurul tarafından belirlenir.
2. Geri Alma
İhraççı, tahvilleri geri alabilir ve geri alınan tahviller üzerinde vade boyunca satma, elde tutma veya vadeden önce MKK nezdinde gerekli işlemlerin yapılması suretiyle iptal etme haklarına sahiptir. Geri alım kapsamında borsa dışında gerçekleştirilecek işlemlerde uygulanacak geri alım ve satım fiyatları ise ihraççının internet sitesinde kamuya duyurulur.
3. İhraççının Uyması Gereken İlke ve Yasaklar
İhraççı, ihraç koşullarında -özellikle vade, faiz gibi unsurlarda değişiklik yaparken- veya tahvilleri geri alırken yatırımcılar arasında eşitsizlik yaratılmasına yol açmamalıdır. Ayrıca, bu işlemlerin sermaye piyasası mevzuatından kaynaklanan yükümlülüklerden kaçınmak amacıyla yapıldığının tespit edilmesi hâlinde Kurul'un gerekli tedbirleri uygulama yetkisi bulunmaktadır.
4. Tahvillere Kardan Pay Verilmesi
Tebliğ madde 16'da ihraççılar esas sözleşmelerinde veya varsa özel mevzuatlarında hüküm bulunmak şartıyla tahvillere kardan pay verebilecekleri düzenlenmiştir. İhraççılar, faize ek olarak veya faiz yerine (kar payının faizi aştığı durumlarda) ya da faiz öngörülmeksizin kardan pay verebilirler. Halka açık ortaklıklar için tahvillere ödenecek kar payı, ihraççıların esas sözleşmesinde pay sahipleri için belirlenen kar payı miktarını azaltamaz. Tahvillere ödenecek kar payı, Kurul'un sermaye piyasası araçları bir borsada işlem gören ortaklıklar için belirlediği finansal tablo ve raporlamaya ilişkin düzenlemeleri çerçevesinde hazırlanmış yıllık finansal tablolarının ve kar payı dağıtım kararının ihraççı genel kurulunca onaylanmasını müteakip dağıtılır. Aynı koşullara sahip tahvillere ödenecek kar payı, dağıtım tarihi itibarıyla mevcut tahvillerin tümüne, ihraç ve vade tarihleri dikkate alınmaksızın dağıtılır.
VIII. Sonuç
Menkul kıymet niteliğiyle diğer borçlanma araçlarından ayrılan tahviller, şirketlerin belirli bir finansman ihtiyacını dış kaynaklardan karşılamak amacıyla çıkardıkları ve asgari bir yıl vadeye sahip sermaye piyasası araçlarıdır. Tahvillere ve tahvil ihracına ilişkin hükümler hem TTK'da hem de SerPK'da yer almakla birlikte, konuya ilişkin ayrıntılı ve özel düzenlemeler esas olarak Tebliğ'de bulunmaktadır. Tahvil ihracatı gerekse halka arz yoluyla gerekse halka arz edilmeksizin yapılabilir. Bununla birlikte hem yurt içinde hem de yurt dışında şirketlerin orta ve uzun vadeli finansman ihtiyaçlarını karşılamalarına olanak sağlar. Hangi yolla olursa olsun tahvil ihracatında her türlü mevzuata uyulması gerekmektedir. Bu bağlamda, tahvil ihracına ilişkin alınacak kararlar, yetkili organ tarafından (Genel kurul veya yetkilendirilmiş Yönetim kurulu tarafından), esas sözleşmeye uygun olarak yapılmalıdır. Daha sonrasında Kurul'a başvuru da bulunulmalıdır. Kurula gösterilecek belgeler halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin olarak farklı olsa da önem arz etmektedir. Başvuruda bulunulurken Tebliğ dikkate alınıp titizlikle belgeler hazırlanmalıdır. Aynı zamanda tebliğ ile belirli limitler getirilmiş olup bu limitler talep edilecek finansal tablolarına göre hesaplanmaktadır, şirketin ihraç için başvurduğu döneme göre de değişiklik göstermektedir. Tebliğ de yer alan tablo dikkate alınmalıdır.
Doğru şekilde yapılandırılmış bir tahvil ihracı, şirketlere yalnızca ek finansman sağlamakla sınırlı kalmaz; aynı zamanda kurumsal yapının güçlenmesine, yatırımcı güveninin artmasına ve şirketin sermaye piyasalarına daha etkin biçimde entegre olmasına da önemli ölçüde katkı sağlamaktadır.