Anonim Şirketlerde Şirketle Borçlanma, İşlem Yapma ve Rekabet Yasağı – TTK m. 358, 395 ve 396 Kapsamında Genel Kurul İzninin Niteliği
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ("TTK"), anonim şirketlerde yönetim kurulu üyelerinin ve pay sahiplerinin şirket üzerindeki nüfuzlarını şahsi menfaatleri doğrultusunda kullanmalarını engellemek amacıyla bir dizi yasak öngörmüştür. Bu yasakların temel dayanağını oluşturan TTK m. 358, 395 ve 396 hükümleri; şirketin malvarlığını korumayı, sermayenin bütünlüğünü muhafaza etmeyi, alacaklıların haklarını güvence altına almayı ve muhtemel menfaat çatışmalarını önlemeyi amaçlar.
TTK m. 358 uyarınca düzenlenen borçlanma yasağı, şirket malvarlığının korunması prensibi doğrultusunda pay sahiplerinin şirketi kişisel bir banka gibi kullanmasını engellerken; TTK m. 395 ile düzenlenen "şirketle işlem yapma yasağı", yöneticinin sözleşmenin her iki tarafında yer alarak kendi lehine şartlar oluşturma riskini denetler. Bu hüküm; yöneticiye karşı bir "güven bunalımı" oluşmasını önlemek amacıyla, genel kurul izni olmaksızın yapılacak sözleşmeleri geçersizlik yaptırımına bağlar.
TTK m. 396'da düzenlenen "rekabet yasağı" ise daha çok şirketin ticari geleceğini ve pazar payını korur. Yöneticinin, şirketin iş alanına giren faaliyetleri kendi adına yürütmesini yasaklayarak; sahip olduğu ticari sırları, müşteri listelerini ve stratejik bilgileri şirkete karşı bir silah olarak kullanmasını engellemeyi hedefler.
Bu yasakların merkezinde yer alan genel kurul izni, hukuki mahiyeti itibarıyla bir "hukuka uygunluk sebebi" veya "işlemi sakatlıktan kurtaran bir onay" mekanizması olarak tanımlanır. Ancak önemle belirtilmelidir ki genel kurulun verdiği bu izin, yasaklayıcı hükmün uygulama alanını sadece belirli bir işlem veya durum için askıya alan bir tasarruftur. İzin, yönetim kurulu üyesini kanundan doğan genel yükümlülüklerinden, özellikle de TTK m. 369'da düzenlenen "özen ve sadakat borcu"ndan asla azade kılmaz.
Bu üç temel yasak arasındaki en belirgin sistematik fark, kanun koyucunun koruma önceliğine göre belirlediği müsamaha derecesinde kendisini göstermektedir. TTK m. 358 kapsamındaki borçlanma yasağı, doğrudan şirket sermayesinin varlığını ve alacaklıların teminatını hedef aldığı için en katı rejimle donatılmış; pay sahibi olmayan üyeler için hiçbir istisna tanınmamıştır.
Genel kurul izninin kapsamı belirlenirken, iznin "belirlilik ilkesine" uygun olması büyük önem taşır. Yargıtay uygulamaları ve doktrindeki hakim görüşe göre, yönetim kurulu üyelerine ucu açık, her türlü işlemi kapsayan ve süresiz bir izin verilmesi, kanunun koruduğu amaca aykırılık teşkil eder. Bu nedenle iznin, üyeye hangi ticari alanlarda veya hangi tür sözleşmelerde serbestlik tanıdığını açıkça belirtmesi gerekir.
Yasal düzenlemelere aykırı hareket edilmesinin sonuçları ise hem hukuki hem de cezai boyutta oldukça ağırdır. Borçlanma yasağına (m. 358) aykırı işlemler "mutlak butlan" ile sakatlanırken, işlem yapma ve rekabet yasağına aykırı eylemler sonucunda şirketin tazminat isteme, elde edilen kazancın şirkete ait sayılmasını talep etme (m. 396/2) veya üyeyi haklı sebeple azletme hakları doğmaktadır. Bunların ötesinde, TTK m. 562 uyarınca borçlanma yasağına aykırı hareket eden yönetim kurulu üyeleri için üç yüz günden az olmamak üzere adli para cezası öngörülmüştür.