Anayasa Mahkemesi İptal Kararlarının Davalara Etkisi

I. Giriş

Bu çalışmada, Anayasa Mahkemesi tarafından verilen iptal kararlarının yargılamalara etkisi konu alınmaktadır. Anayasa'nın 153. maddesi kapsamında iptal kararlarının zaman bakımından sonuçları ve devam eden davalara uygulanma biçimi incelenmiştir. Bu çerçevede, iptal kararlarının derdest davalarda kural olarak derhal sonuç doğurması ilkesi ele alınmış, söz konusu ilkenin kapsamı ve uygulamadaki yansımaları değerlendirilmiştir.

Ayrıca iptal kararlarının kesinleşmiş yargı kararları üzerindeki etkisi ve geriye yürümezlik ilkesi çerçevesinde ortaya çıkan hukuki sonuçlar açıklanmaya çalışılmıştır.

II. İptal Kararlarının Uygulanması

Anayasa Mahkemesi bir hükmü iptal ederken kanun koyucu gibi; o hükmün yerine geçebilecek yeni bir kural ihdas edemez. Bu nedenle Anayasa Mahkemesinin yetkisi, negatif yasama ile sınırlıdır. Aşağıda açıklanacağı üzere madde 153'te iptal kararlarının niteliği ve uygulanabilirliği ile ilgili düzenlemeler yer almaktadır.

A. Anayasa'nın 153. Maddesi

Anayasa Mahkemesi kararları kesindir ve Anayasa Mahkemesince verilen kararlar Anayasa'nın 153. maddesi çerçevesinde geriye yürümez. Bu nedenle kararlar Resmi Gazete'de yayımlandıkları gün yürürlüğe girer ve kural olarak derhal uygulanır. Bununla birlikte, bazı hâllerde iptal kararının yürürlüğe giriş tarihi Anayasa Mahkemesince ayrıca kararlaştırılabilmektedir.

İlgili madde uyarınca Anayasa Mahkemesi İptal Kararları, hukuki boşluk yaşanmaması adına kararın yayım tarihinden itibaren 1 yılı geçmemek üzere ertelenebilir. Anayasa Mahkemesi İptal Kararlarının derhal uygulanmasının istisnasını maddenin bu hükmü oluşturmaktadır.

III. Anayasa Mahkemesi İptal Kararlarının Davalara Etkisi

Anayasa Mahkemesi İptal Kararları'nın yürürlüğe girme zamanı; derdest davalar ve kesinleşmiş uyuşmazlıklara etkisi sorularını beraberinde getirmektedir.

A. İptal Kararlarının Derdest Davalara Etkisi

İptal Kararları, henüz kesinleşmemiş yani dava başvurusu yapılmış ve henüz karar verilmemiş tüm davalarda derhal uygulanmaktadır. Zira Anayasa'ya aykırılığı saptanmış bir kuralın uygulanmaya devam edilmesi "Hukuk Devleti" ilkesine aykırı olacaktır. Bu durum "usuli kazanılmış hak" ilkesinin istisnasıdır.

Bir davanın görülmesi sırasında ilgili kanun hükmü Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edildiği takdirde mahkeme artık o hükmü uygulayarak karar veremez.

B. İptal Kararlarının Kesinleşmiş Kararlara Etkisi

İptal Kararlarının Geriye Yürümezliği ilkesi gereğince iptal edilen hükme dayanılarak kesinleşmiş davalarda; hukuki güvenlik ve kazanılmış hakların korunması amaçlanır. Bu nedenle, Anayasa Mahkemesi'nin sonradan verdiği iptal kararlarından; kesinleşmiş mahkeme kararları etkilenmez.

C. İptal Kararlarının Üst Kanun Yollarına Başvurulmuş Davalarda Etkisi

İlk derece mahkemesi tarafından karar verilmiş ve bu karar aleyhine üst kanun yoluna başvurulmuş olan durumlarda; uyuşmazlık henüz kesinleşmiş sayılmaz. Bu nedenle, kanun yolu incelemesi devam eden davalarda da Anayasa Mahkemesinin iptal kararlarının uygulanması gerekmektedir.

IV. Sonuç

Anayasa Mahkemesi iptal kararları; kesinleşmiş yargı kararları ve maddi kazanılmış haklar saklı kalmak kaydıyla, derdest olan tüm davalarda derhal uygulanması gereken, usuli kazanılmış hakları bertaraf eden ve tüm devlet organlarını bağlayan üst norm niteliğindedir.

Anayasa Mahkemesi iptal kararları, kural olarak yürürlüğe girdikleri andan itibaren derhal uygulanır; ve bu kararlar geriye yürümez. Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesi iptal kararlarının davalara etkisinin her somut olayın özellikleri dikkate alınarak değerlendirilmesi gerekmektedir.